Według danych w 2022 roku wykryto 20 mln przypadków nowotworów oraz odnotowano 9,7 mln zgonów z tego powodu. Badania pokazują, że nawet 90 proc. nowotworów determinowanych jest przez czynniki, na które mamy realny wpływ. Jak uchronić się przed chorobą nowotworową i jakie badania profilaktyczne warto wykonywać?
Profilaktyka nowotworowa - jakie badania wykonać?
Profilaktyka nowotworowa przeznaczona jest dla wszystkich osób, które chcą zadbać o swoje zdrowie i ochronić przed stanami zagrażającymi zdrowiu oraz życiu. Dlaczego profilaktyka nowotworów jest tak ważna? Znaczna część chorób nowotworowych rozwija się w organizmie niepostrzeżenie, początkowo nie odczuwamy żadnych objawów i często, nowotwory wykrywane są zbyt późno, aby można było je wyleczyć.
Odpowiednia profilaktyka pozwala jednak wykryć chorobę jeszcze w początkowym stadium, co zwiększa szansę na wyleczenie nowotworu.
Jakie badania zaleca się wykonywać w ramach profilaktyki nowotworowej?
- pełne badania krwi - co rok,
- badanie cytologiczne i USG dopochwowe - co rok,
- USG piesi - co rok u kobiet, w międzyczasie zaleca się samobadanie piersi,
- badanie jąder przez lekarza - co 3 lata, w międzyczasie zaleca się samobadanie jąder,
- USG jamy brzusznej - co 3 do 5 lat,
- RTG klatki pieresiowej - raz na 5. lat, w szczególności osoby palące,
- badanie znamion u dermatologa - co rok, częściej u osób w grupie ryzyka lub z większą ilością znamion,
- test PSA badanie przesiewowe w kierunku raka prostaty - po 50. roku życia u mężczyzn, co najmniej raz 1 roku,
- kolonoskopia - w grupie osób po 50. roku życia; co 5 lat w celu profilaktyki raka jelita grubego.
W grupach osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwór lekarz może również zalecić wykonanie bardziej szczegółowych badań, np. pomiaru stężenia markerów nowotworowych we krwi lub testy genetyczne. Tego typu badania nie należą do podstawowej profilaktyki nowotworów, niemniej jednak nie ma przeciwwskazań do ich wykonania z własnych preferencji.
Profilaktyka nowotworowa w Polsce - badania przesiewowe wykrywające nowotwory
W Polsce istnieje kilka programów w ramach profilaktyki nowotworowej, które mają na celu pomóc we wczesnym rozpoznaniu choroby. Poniżej przedstawiamy programy profilaktyki nowotworowej w Polsce:
- Program profilaktyki raka piersi - bezpłatna mammografia dla kobiet w wieku od 45. do 74. roku życia,
- Program profilaktyki raka szyjki macicy - bezpłatne badanie cytologiczne dla kobiet w wieku od 25. do 64. roku życia. Cytologię (sprawdź, czym różni się cytologia płynna od standardowej), można wykonać bezpłatnie, jeżeli nie była wykonywana w ciągu ostatnich 3. lat. Badanie coroczne przeznaczone dla kobiet, u których dodatkowo występują czynniki ryzyka, np. zakażenie HIV, HPV,
- Program profilaktyki w kierunku raka płuc - bezpłatne badanie niskodawkowej tomografii komputerowej u osób w populacji wysokiego ryzyka zachorowania na raka płuc. Do programu kwalifikuje lekarz, dodatkowo wymogiem jest wiek od 50. do 74 roku życia,
- Program profilaktyki nowotworów głowy i szyi - bezpłatne badania dla osób w wieku od 40. do 65. roku życia, program skierowany do wieloletnich palaczy, osób nadużywających alkoholu lub zagrożonych HPV. Do programu kwalifikuje lekarz prowadzący,
- Program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego - bezpłatne badanie kolonoskopii dla osób w wieku od 50. do 65. roku życia lub od 40. do 49. roku życia, jeżeli u najbliższych krewnych pacjenta rozpoznano nowotwór jelita grubego. Wykonanie bezpłatne badania możliwe jest, jeżeli w ciągu ostatnich 10 lat dana osoba nie wykonywała kolonoskopii.
Jak chronić się przed rakiem? Profilaktyka nowotworów
Zgodnie z obecną wiedzą medyczną nawet 70-90 proc. nowotworów determinowanych jest przez czynniki, na które mamy wpływ i którym możemy przeciwdziałać. Badania pokazują, że zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu może powodować:
- palenie tytoniu - według statystyk w krajach rozwiniętych 25-30 proc. wszystkich zgonów z powodu chorób nowotworowych ma związek z paleniem tytoniu,
- spożywanie alkoholu - zwiększa ryzyko m.in. raka jamy ustnej, gardła, piersi, wątroby itd.,
- otyłość - badania wskazują na związek między otyłością a ryzykiem rozwoju raka piersi u kobiet po menopauzie,
- niewłaściwa dieta,
- brak aktywności fizycznej,
- ekspozycja słoneczna - na nowotwory skóry częściej chorują ludzie rasy białej, o jasnej karnacji,
- promieniowanie jonizujące,
- czynniki rakotwórcze związane z pracą zawodową,
- zastępcza terapia hormonalna,
- zakażenia wirusowe, bakteryjne i pasożytnicze.- dotyczą około 18 proc. nowotworów w populacji ogólnej.
Na wyżej wymienione czynniki mamy prawie stuprocentowy wpływ, dlatego możemy podjąć wiele działań i zmian w naszym codziennym życiu, aby uchronić się przed chorobą nowotworową. Jak chronić się przed nowotworem?
- dbaj o zdrową i zbilansowaną dietę bogatą w owoce, warzywa i błonnik,
- ogranicz palenie tytoniu,
- ogranicz spożywanie alkoholu i innych używek,
- utrzymuj prawidłową masę ciała,
- bądź aktywny fizycznie (WHO zaleca co najmniej 150-300 minut aerobowej aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności w ciągu tygodnia),
- unikaj nadmiernej ekspozycji na słońce, chroń się przed słońcem, stosuj kremy z filtrem przeciwsłonecznym SPF 50,
- chroń się przed działaniem substancji rakotwórczych,
- regularnie wykonuj profilaktyczne badania.
