Utrzymujący się ucisk na te same miejsca ciała może prowadzić do powstania odleżyn: zmian, które negatywnie wpływają na komfort życia pacjenta. Odleżyny wymagają bowiem specjalistycznej pielęgnacji i postępowania. Jak dbać o odleżyny?
Kto jest najbardziej narażony na odleżyny?
Odleżyny to miejscowe uszkodzenia skóry i głębiej położonych tkanek, powstające na skutek długotrwałego ucisku, najczęściej w okolicy kości. Stały nacisk utrudnia bowiem prawidłowy przepływ krwi, powoduje niedotlenienie, a w konsekwencji obumieranie komórek.
Odleżyny to powikłanie, które najczęściej dotyczy osób długotrwale unieruchomionych lub mających ograniczoną zdolność do samodzielnego poruszania się. Do osób szczególnie narażonych na odleżyny należą:
- Osoby długotrwale unieruchomione - np. pacjenci leżący z powodu choroby, po operacjach lub urazach,
- Seniorzy i osoby w podeszłym wieku - zwłaszcza z ograniczoną zdolnością do samodzielnego poruszania się,
- Pacjenci z chorobami neurologicznymi - np. po udarze, z uszkodzeniem rdzenia kręgowego, zaawansowaną demencją. Zaburzenia w obrębie układu nerwowego mogą prowadzić do ograniczenia ruchu, problemów z czuciem oraz braku odruchów ochronnych, co sprzyja powstawaniu odleżyn,
- Osoby niedożywione lub odwodnione - niedobory białka, witamin, minerałów oraz płynów pogarszają ogólną kondycję skóry i tkanek podskórnych, osłabiając ich odporność na ucisk i urazy mechaniczne. Skóra staje się wtedy bardziej podatna na uszkodzenia,
- Osoby z niedowagą lub znaczną nadwagą - zarówno zbyt mała masa ciała, jak i otyłość są czynnikami ryzyka odleżyn. Osoby z niedowagą mają cieńszą warstwę tkanki tłuszczowej chroniącej kości przed uciskiem, natomiast u osób z nadwagą większy ciężar ciała zwiększa nacisk na wybrane punkty podparcia,
- Chorzy z zaburzeniami czucia - osoby, które z powodu schorzeń neurologicznych nie odczuwają bólu czy dyskomfortu nawet przy długotrwałym ucisku. Brak reakcji na ból sprawia, że nie zmieniają samodzielnie pozycji, co sprzyja powstawaniu zmian skórnych,
- Pacjenci z przewlekłymi chorobami - np. cukrzycą, niewydolnością krążenia, zaburzeniami metabolicznymi. Przewlekłe choroby często prowadzą do pogorszenia ukrwienia tkanek i obniżonej odporności organizmu, co utrudnia gojenie ran i sprzyja powstawaniu odleżyn,
- Osoby, u których nie jest zachowana odpowiednia higiena i regularna zmiana pozycji ciała - brak właściwej pielęgnacji skóry, rzadkie zmiany pozycji czy nieodpowiednia opieka pielęgniarska dodatkowo zwiększają ryzyko rozwoju odleżyn.
Jak zapobiegać odleżynom? Profilaktyka przeciwodleżynowa
Profilaktyka przeciwodleżynowa opiera się na codziennych działaniach, które mają na celu ochronę skóry pacjenta oraz zapobieganie powstawaniu miejscowego ucisku.
Pielęgnacja skóry w profilaktyce przeciwodleżynowej
Prawidłowa pielęgnacja skóry odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu odleżynom, szczególnie u osób długotrwale unieruchomionych. Najważniejsze zasady pielęgnacji odleżyn obejmują:
- Codzienne delikatne mycie skóry - do mycia najlepiej używać łagodnych środków myjących, które nie zawierają silnych detergentów, alkoholu czy substancji drażniących. W aptekach dostępne są specjalistyczne płyny i pianki przeznaczone do mycia ciała osób leżących, np. bez konieczności spłukiwania wod,
- Dokładne osuszanie skóry - po umyciu należy delikatnie, bez pocierania, osuszyć skórę miękkim ręcznikiem, szczególnie w miejscach narażonych na ucisk (kość krzyżowa, pięty, łopatki, biodra, łokcie),
- Stosowanie preparatów ochronnych - zaleca się regularne używanie kremów, maści i pianek ochronnych. Preparaty te tworzą na powierzchni skóry warstwę ochronną, zabezpieczają przed nadmierną wilgocią, podrażnieniami i maceracją. Szczególnie polecane są produkty zawierające tlenek cynku, dekspantenol, alantoinę, lanolinę oraz inne składniki nawilżające i łagodzące,
- Nawilżanie skóry - codzienne stosowanie kremów nawilżających poprawia elastyczność i odporność naskórka na urazy. Preparaty te warto nakładać szczególnie na suchą, podrażnioną skórę, omijając miejsca już uszkodzone,
- Ochrona przed nadmierną wilgocią - w przypadku nietrzymania moczu lub stolca należy stosować odpowiednie podkłady chłonne oraz bariery ochronne (maści barierowe, kremy z lipidami),
- Unikanie środków drażniących - nie należy stosować spirytusu, silnie pachnących mydeł, szorstkich gąbek czy preparatów z alkoholem, które mogą dodatkowo osłabiać barierę ochronną skóry.
Sprzęt i akcesoria przeciwodleżynowe
W profilaktyce odleżyn bardzo ważną rolę odgrywają również specjalistyczne akcesoria, które zmniejszają ucisk na skórę i poprawiają komfort pacjenta. Sprzęt przeciwodleżynowy można natomiast kupić w wielu aptekach i sklepach medycznych. Warto jednak pamiętać, aby jego wybór był odpowiednio dostosowany do potrzeb osoby wymagającej opieki.
Do najczęściej stosowanych akcesoriów przeciwodleżynowych należą:
- Materace przeciwodleżynowe - najskuteczniej rozkładają ciężar ciała oraz zmniejszają ryzyko długotrwałego ucisku na określone partie skóry. Najpopularniejsze są materace zmiennociśnieniowe, które naprzemiennie napełniają się powietrzem, co zapewnia regularną zmianę punktów podparcia,
- Poduszki przeciwodleżynowe - zalecane do ochrony okolic szczególnie narażonych na ucisk, np. pięt, łokci czy kości ogonowej. Wykonane są z pianki, żelu lub materiałów termoplastycznych, które dopasowują się do kształtu ciała,
- Podkłady i ochraniacze - specjalne podkłady chłonne chronią materac i skórę przed wilgocią, a ochraniacze na pięty, łokcie czy biodra dodatkowo zabezpieczają te miejsca przed otarciami i nadmiernym uciskiem,
- Opaski, kliny i wałki pozycjonujące - umożliwiają bezpieczną zmianę pozycji pacjenta, stabilizują ciało i zmniejszają nacisk na wrażliwe miejsca,
- Nakładki i pokrowce na materac - mogą dodatkowo poprawiać komfort snu i ograniczać ryzyko podrażnień skóry.
Warto pamiętać, że dobór sprzętu przeciwodleżynowego najlepiej skonsultować z lekarzem. Właściwe stosowanie tych akcesoriów w połączeniu z codzienną pielęgnacją i regularną zmianą pozycji, skutecznie wspiera profilaktykę odleżyn i poprawia jakość życia pacjentów unieruchomionych.
