Niepłodność to coraz częsty problem, z którym zmaga się miliony par na całym świecie. Żeby rozpoznać przyczynę trudności z zajściem w ciąże, diagnostykę rozpoczyna się od kilku podstawowych badań, które wykonuje się zarówno u kobiety, jak i u mężczyzny. Jakie badania na niepłodność należy wykonać i jak wygląda diagnostyka niepłodności?
Kiedy mówimy o niepłodności? Definicja
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) stały lub okresowy brak płodności dotyczy nawet 60-80 milionów par na świecie. W Polsce z niepłodnością zmaga się około 1-1,5 miliona par, co oznacza, że problem ten dotyczy nawet 20 proc. społeczeństwa w wieku rozrodczym.
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia o niepłodności mówimy wtedy, gdy kobieta nie zachodzi w ciążę mimo regularnego współżycia (2-4 razy w tygodniu) bez stosowania antykoncepcji przez minimum 12 miesięcy. W przypadku kobiet po 35. roku życia ten czas skraca się do 6 miesięcy. Warto również podkreślić, że niepłodność nie dotyczy wyłącznie kobiet - dotyczy ona również mężczyzn.
Niepłodność, w odróżnieniu od bezpłodności, jest stanem przejściowym, potencjalnie odwracalnym. Mianowicie niepłodność oznacza trudności z zajściem w ciążę, które można leczyć za pomocą różnych metod, podczas gdy bezpłodność to stan nieodwracalny, który oznacza, że naturalne poczęcie dziecka nie jest możliwe.
Podstawowe badania przy diagnostyce niepłodności
Diagnostykę niepłodności rozpoczyna się od przeprowadzenia szeregu badań - warto pamiętać, że badania przeprowadza się równocześnie u kobiety oraz u mężczyzny, ponieważ przyczyny niepłodności mogą dotyczyć obojga partnerów.
Diagnostyka niepłodności u kobiet
W pierwszej kolejności należy udać się do lekarza ginekologa, który przeprowadzi szczegółowy wywiad dotyczący cykli miesiączkowych, przebytych chorób, operacji, zabiegów oraz stosowanych leków. Na tym etapie lekarz powinien przeprowadzić cytologię oraz badanie ginekologiczne, tj. USG transwaginalne, które pozwala ocenić stan macicy oraz jajników.
Fundamentem diagnostyki niepłodności u kobiet na początkowym etapie są również badania hormonalne, które pozwalają ocenić, czy cykl miesiączkowy jest prawidłowy i czy w jego trakcie dochodzi do owulacji. W początkowej fazie cyklu zaleca się oznaczenie poziomu:
-
TSH, FT4 - pozwalają ocenić zaburzenia tarczycy,
-
FSH - podwyższone wartości mogą świadczyć o zmniejszonej rezerwie jajnikowej (całkowita liczba pęcherzyków jajnikowych, które pozostały w jajnikach i potencjalnie mogą dojrzeć do komórek jajowych zdolnych do zapłodnienia) lub przedwczesnym wygasaniu funkcji jajników,
-
LH (hormon luteinizujący) - może pomóc w diagnozie zespołu policystycznych jajników,
-
Estradiol - niski poziom estradiolu może świadczyć o słabej funkcji jajnikowej,
-
Prolaktyna - jej podwyższony poziom może zaburzać owulację i być przyczyną niepłodności,
-
Progesteron - pozwala ocenić, czy doszło do owulacji,
-
AMH - to obecnie najdokładniejszy marker rezerwy jajnikowej. Jego niski poziom wskazuje na zmniejszoną rezerwę jajnikową.
W przypadku podejrzenia zespołu policystycznych jajników lub innych zaburzeń androgennych oznacza się również poziom testosteronu, DHEA-S, androstendionu lub SHBG (białko wiążące hormony płciowe).
Diagnostyka niepłodności u mężczyzn
Diagnostyka niepłodności u mężczyzn, podobnie jak u kobiet, rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego oraz badania narządów płciowych. Badanie urologiczne polega na ocenie wielkości i konsystencji jąder oraz na ocenie obecności żylaków powrózka nasiennego, które mogą zaburzać produkcję plemników lub drożność dróg wyprowadzających nasienie.
Podstawowym badaniem w diagnostyce niepłodności męskiej jest badanie nasienia (tzw. badanie seminologiczne), które pozwala ocenić objętość nasienia, jego pH, koncentrację, liczbę, ruchliwość, żywotność i morfologię plemników.
Na początkowym etapie diagnostyki niepłodności lekarz powinien również zalecić wykonanie badań laboratoryjnych, takich jak:
-
Testosteron całkowity - główny hormon płciowy u mężczyzn, który jest odpowiedzialny za produkcję plemników,
-
FSH i LH - hormony te regulują funkcje jąder,
-
Prolaktyna - jej nieprawidłowy poziom może zaburzać produkcję testosteronu,
-
TSH - badanie funkcji tarczycy, której zaburzenia mogę mieć wpływ na płodność.
Na dalszych etapach diagnostyki lekarz może zlecić wykonanie badań mikrobiologicznych nasienia, badań genetycznych, testów fragmentacji DNA plemników lub badań immunologicznych.
Jakie są przyczyny niepłodności?
Niepłodność to złożony problem zdrowotny, który może wynikać z wielu różnych czynników. Za około ⅓ przypadków niepłodności odpowiadają czynniki kobiece, za kolejną ⅓ czynniki męskie, zaś pozostała część to czynniki mieszane lub niewyjaśniona.
Wśród przyczyn niepłodności u kobiet wymienia się m.in.:
-
Zaburzenia hormonalne - zespół policystycznych jajników, przedwczesne wygasanie czynności jajników, zaburzenia funkcji tarczycy itd.,
-
Niedrożność jajowodów,
-
Wady w obrębie macicy - wady wrodzone macicy, mięśniaki, polipy, zrosty wewnątrzmaciczne,
-
Endometriozę,
-
Wiek - płodność kobiety zmniejsza się znacząco po 35. roku życia,
-
Styl życia - niewłaściwa dieta, nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych,
-
Otyłość, nadwaga,
-
Przewlekły stres.
Przyczyny niepłodności u mężczyzn mogą z kolei obejmować:
-
Zaburzenia produkcji i jakości nasienia - wynikające np. z żylaków powrózka nasiennego, nieprawidłowości genetycznych itd.,
-
Zaburzenia hormonalne - zbyt niski poziom hormonów płciowych, podwyższony poziom prolaktyny lub nieprawidłowa praca tarczycy,
-
Choroby układu moczowo-płciowego,
-
Zaburzenia erekcji i ejakulacji,
-
Choroby ogólnoustrojowe - otyłość, cukrzyca, choroby układu krążenia,
-
Czynniki środowiskowe i styl życia - przegrzewanie jąder, przewlekły stres, używki, niewłaściwa dieta, narażenie na substancje toksyczne, intensywny wysiłek fizyczny lub wręcz przeciwnie, brak aktywności fizycznej.
Jak naturalnie wspierać płodność?
Badania naukowe pokazują, że czynniki takie jak dieta, aktywność fizyczna czy masa ciała mają istotny wpływ na funkcjonowanie układu rozrodczego i mogą poprawiać naszą płodność. Kluczowe znaczenie ma przede wszystkim utrzymanie prawidłowej masy ciała. Zarówno niedowaga, jak i nadwaga mogą bowiem powodować zaburzenia owulacji u kobiet oraz obniżenie jakości nasienia u mężczyzn.
W diecie wspierającej płodność zaleca się ograniczyć spożywanie produktów wysokoprzetworzonych, cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans, czerwonego mięsa oraz alkoholu. Dieta powinna być natomiast jak najmniej przetworzona, oparta na warzywach, owocach, pełnoziarnistych produktach zbożowych, zdrowych tłuszczach i rybach morskich.
W okresie starań o dziecko warto także rozpocząć suplementację kwasu foliowego, który wspiera owulację i zapobiega wadom cewy nerwowej u rozwijającego się płodu. U kobiet zaleca się także suplementację witaminy D, która wspiera prawidłową pracę układu hormonalnego. Coraz więcej badań wykazuje również korzystne działanie inozytolu, w szczególności u kobiet z zespołem policystycznych jajników.
Wśród składników, które mogą wspierać płodność u kobiet oraz u mężczyzn wymienia się dodatkowo:
-
Witaminę E - działa antyoksyadacyjnie, chroni komórki jajowe oraz plemniki przed stresem oksydacyjnym,
-
Cynk - kluczowy dla prawidłowego spermatogenezy, wspiera poziom testosteronu i korzystnie wpływa na jakość nasienia,
-
Selen - poprawia ruchliwość plemników,
-
Koenzym Q10 - wspiera jakość komórek jajowych i poprawia parametry nasienia,
- Witamina B12 i żelazo - wspierają owulację i zapobiegają niedokrwistości, która może negatywnie wpływać na płodność.
