Niekiedy nie zdajemy sobie sprawy, że objawy, które odczuwamy w ciele, tak naprawdę są wynikiem trudności o podłożu psychicznym. Liczne badania naukowe potwierdzają bowiem związek między czynnikami psychologicznymi a stanem zdrowia. Czym są zaburzenia psychosomatyczne? Jak je leczyć?
Co to są zaburzenia psychosomatyczne?
Zaburzenia psychosomatyczne to dolegliwości fizyczne, które mają swoje źródło w psychice człowieka. Oznacza to, że dolegliwości, takie jak np. bóle głowy, bóle kręgosłupa czy problemy skórne nie są wynikiem choroby medycznej, są natomiast powiązane z problemami na tle psychicznym.
Szacuje się, że zaburzenia psychosomatyczne dotyczą ok. 10-15 proc. populacji, przy czym częściej występują one u kobiet niż u mężczyzn. Niestety klasyfikacje diagnostyczne dotyczące zaburzeń psychosomatycznych nie ujednolicają ich definicji i objawów, co powoduje, że ich rozpoznanie jest ogromnym wyzwaniem dla klinicystów.
Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Diagnostyczną Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10) zaburzenia psychosomatyczne charakteryzują się:
- objawami somatycznymi sugerującymi poważną chorobę fizyczną, przy jednoczesnym braku dowodów na istnienie jakiegokolwiek schorzenia somatycznego,
- czynnikami emocjonalnymi i psychologicznymi, które mają wpływ na występowanie i nasilenie objawów,
- brakiem kontroli nad objawami somatycznymi,
- nadmiernym skupieniu na swoim zdrowiu - pacjenci często poszukują kolejnych konsultacji medycznych, wykonują wiele badań po to, by odnaleźć przyczynę nieprzyjemnych objawów.
Zaburzenia psychosomatyczne - objawy
Ciężko opisać wszystkie objawy zaburzeń psychosomatycznych, ponieważ tak naprawdę, każdy objaw, który nie ma medycznego uzasadnienia, może być objawem problemów na tle psychicznym. Objawy zaburzeń psychosomatycznych mogą również dotyczyć każdego układu i narządu w ciele.
Objawy zaburzeń psychosomatycznych ze strony układu pokarmowego:
- bóle brzucha,
- nudności,
- wymioty,
- biegunka,
- zespół jelita drażliwego,
- wzdęcia.
Objawy zaburzeń psychosomatycznych ze strony układu sercowo-naczyniowego:
- kołatanie serca,
- uczucie ucisku w klatce piersiowej,
- duszności,
- skoki ciśnienia krwi,
- zawroty głowy.
Objawy zaburzeń psychosomatycznych ze strony układu oddechowego:
- trudności z oddychaniem,
- hiperwentylacja,
- świszczący oddech.
Objawy skórne zaburzeń psychosomatycznych:
- świąd skóry,
- pokrzywka,
- zaczerwienienie skóry,
- wysypka.
Objawy neurologiczne i układu ruchu zaburzeń psychosomatycznych:
- bóle mięśni,
- napięcie mięśniowe,
- bóle kręgosłupa,
- bóle głowy,
- drętwienia lub mrowienia w kończynach,
- zaburzenia równowagi,
- zawroty głowy.
Objawy zaburzeń psychosomatycznych ze strony układu moczowo-płciowego:
- częstomocz,
- bóle w podbrzuszu,
- zaburzenia miesiączkowania.
Osoby cierpiące na zaburzenia psychosomatyczne dodatkowo odczuwają silny stres, niepokój oraz obniżony nastrój - wszystko spowodowane jest tym, że martwią się swoim stanem zdrowia i pomimo licznych prób, nie są w stanie odnaleźć przyczyny odczuwanych objawów.
Zaburzenia psychosomatyczne - przyczyny
Zaburzenia psychosomatyczne są spowodowane problemami o podłożu psychicznym, natomiast to, dlaczego objawy ze strony psychiki manifestują się w ciele, mogą wyjaśniać czynniki psychologiczne, emocjonalne, rodzinne i społeczne. Warto pamiętać, że nie u każdej osoby z trudnościami psychicznymi będą się one manifestować w ciele.
Wśród przyczyn rozwoju zaburzeń psychosomatycznych wymienia się:
- brak umiejętności wyrażania emocji - często osoby, które nie potrafią wyrażać emocji w dzieciństwie, były uczone tłumienia trudnych emocji,
- przewlekły stres - obciąża układ nerwowy, co może prowadzić do pojawienia się objawów somatycznych,
- traumatyczne doświadczenia z przeszłości,
- wzorce rodzinne - dzieci mogły obserwować, że rodzice nie wyrażają swoich emocji, wyrażanie emocji było społecznie nieakceptowane,
- nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego - zaburzenia w transmisji neuroprzekaźników,
- cechy osobowościowe - perfekcjonizm, niska odporność na stres, pesymizm, trudności w radzeniu sobie z emocjami.
Z kolei wśród najczęstszych problemów na tle psychicznym, które mogą objawiać się w ciele wymienia się:
- depresję,
- zaburzenia lękowe,
- zespół stresu pourazowego (PTSD),
- zaburzenia osobowości,
- zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (tzw. nerwica natręctw),
- zaburzenia adaptacyjne,
- przewlekły stres,
- wypalenie zawodowe.
Zaburzenia psychosomatyczne - leczenie i psychoterapia
Osoby z zaburzeniami psychosomatycznymi najczęściej zgłaszają się do lekarzy pierwszego kontaktu, sygnalizując występowanie wyłącznie nieprzyjemnych objawów somatycznych. Lekarze, próbując odnaleźć przyczynę objawów, zlecają szereg badań diagnostycznych i dodatkowych konsultacji.
Niestety wyniki badań nie wskazują finalnie na żadne schorzenie somatyczne, co nie tylko opóźnia proces rozpoczęcia odpowiedniego leczenia, ale i zwiększa stres oraz niepokój pacjenta. Zdarza się, że osoby z zaburzeniami psychosomatycznymi są leczone wyłącznie objawowo, w celu zmniejszenia nieprzyjemnych objawów, podczas gdy ich leczenie powinno opierać się na wsparciu psychologa, psychoterapeuty i/lub psychiatry.
Psychoterapia jest najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń psychosomatycznych, która pomaga odnaleźć psychologiczne źródła doświadczanych objawów. Stosowane formy terapii zaburzeń psychosomatycznych to m.in.:
- Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) - skupia się na zmianie negatywnych wzorców myślenia oraz zachowań, które mogą nasilać objawy,
- Psychoterapia psychodynamiczna - skupia się na odkrywaniu nieuświadomionych konfliktów emocjonalnych oraz ich wpływu na obecne trudności,
- Terapia akceptacji i zaangażowania - uczy akceptacji trudnych emocji i skupienia się na działaniu zgodnym z wartościami, pomimo odczuwania dyskomfortu.
W przypadku, gdy objawy somatyczne są manifestacją np. depresji lub zaburzeń lękowych, psychiatra może dodatkowo zalecić rozpoczęcie farmakoterapii. Leki przeciwdepresyjne (np. z grupy SSRI czy SNRI) pomagają regulować poziom serotoniny i noradrenaliny, co może przyczynić się do zmniejszenia nasilenia objawów zarówno psychicznych, jak i somatycznych. Leki przeciwlękowe mogą z kolei łagodzić napięcie i uczucie niepokoju, które często towarzyszą zaburzeniom psychosomatycznym.
